Nieistniejące kościoły Krakowa



Kościół św. Filipa i św. Jakuba

Kościół św. Filipa i św. Jakuba istniał swego czasu na miejscu dzisiejszego ogrodu ojców misjonarzy za kościołem św. Wincentego à Paulo na Kleparzu, na północ od Rynku Kleparskiego. Powstał w XIV w., zapewne jako drugi kościół kleparski (po farze św. Floriana). Pierwsza wzmianka o nim w dokumentach znajduje się w księgach ławniczych krakowskich pod rokiem 1373. Nie znamy dokładnej daty jego budowy, prawdopodobnie powstał przed lokacją Kleparza z uwagi na położenie odbiegające od wytyczonej wówczas szachownicy ulic. Ze wzmianek Jana Długosza o patronacie sprawowanym przez przedstawicieli rodu Nowinów (kościół posiadał też uposażenie na dochodach z ich dóbr) można przypuszczać, że fundatorem byli jego członkowie (Nowińczycy z Minogi koło Skały).

Był skromnych rozmiarów, skoro źródła zwykle mówią o nim capella, murowany tylko częściowo. Prawdopodobnie padł ofiarą pożaru Kleparza w 1476 r., spłonął też w wielkim pożarze w 1528 r. Nie wiemy, kiedy został odbudowany. W 1561 r. w aktach lustracji figuruje jurydyka św. Filipa i Jakuba, obejmująca 6 domów oraz folwark. W aktach wizytacji kardynała Jerzego Radziwiłła z 1599 r. kościół został opisany jako murowana kaplica. Zniszczony został ponownie podczas potopu szwedzkiego. Dawne krakowskie przewodniki wskazują, że należał w swoim czasie do parafii Wszystkich Świętych. Po potopie został odnowiony i zbarokizowany staraniem Andrzeja Nawojowiusa z kolegiaty św. Floriana, a 4 września 1667 r. został po odbudowie konsekrowany przez biskupa Mikołaja Oborskiego (pojawia się wówczas w odniesieniu do niego określenie „kaplica moskiewska”). W 1755 r. dotknął go pożar, w 1768 r. został ponownie zniszczony (podpalony przez Rosjan), ale odbudowano go (pod koniec XVIII w. jest opisywany jako budowla orientowana, pokryta gontem, o dwóch kruchtach, z murowanym sklepieniem).

Przy kościele od XV w. funkcjonował cmentarz, który przez pewien czas pełnił funkcję jednej z dwóch głównych krakowskich nekropolii – przez kilka lat, pomiędzy zamknięciem w końcu XVIII w. cmentarzy parafialnych w granicach miejskich a uruchomieniem na początku XIX w. komunalnego Cmentarza Rakowickiego chowano tu zmarłych z parafii mariackiej i Św. Krzyża (zmarłych z pozostałych parafii chowano w tym okresie na cmentarzu przy kościele św. Piotra Małego na Garbarach).

Kościół został zburzony w 1801 r. (budulec z kościoła użyto przy organizowaniu Cmentarza Rakowickiego, wyposażenie częściowo sprzedano, częściowo przeniesiono do kościoła parafialnego w Modlnicy), zmarłych chowano tutaj jeszcze przez kilka lat (Cmentarz Rakowicki otwarto w 1804 r.). Teren po cmentarzu i kościele puszczono w dzierżawę jako ogród. W 1863 r. nieruchomość po kościele św. Filipa i Jakuba została zajęta przez ojców misjonarzy, którzy założyli tutaj swój dom zakonny, a kilka lat później pobudowali neoromański kościół pod wezwaniem św. Wincentego à Paulo (na południe od dawnej świątyni, bezpośrednio przy Rynku Kleparskim, w pierzei ulicy św. Filipa). Pamiątką po kościele św. Filipa i św. Jakuba jest nazwa ul. św. Filipa na Kleparzu.

kościół św. Filipa i Jakuba, widok od północnego zachodu, panorama Krakowa M. Meriana, 1619 r.
rzuty parteru i piętra kościoła św. Filipa i Jakuba i przyległych zabudowań, ok. 1800 r.
kościół św. Filipa i Jakuba, widok od północnego zachodu, panorama Krakowa M. Meriana, 1619 r. (Krakowski lamus historyczny)
rzuty parteru i piętra kościoła św. Filipa i Jakuba i przyległych zabudowań, ok. 1800 r. (ze zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa)
przekrój poprzeczny kościoła św. Filipa i Jakuba, ok. 1800 r.
zrujnowany kościół św. Filipa na stalorycie z XIX w.
przekrój poprzeczny kościoła św. Filipa i Jakuba, ok. 1800 r. (ze zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa)
zrujnowany kościół św. Filipa na stalorycie z XIX w. (Kościoły krakowskie wydane w stalorytach z treściwym onych opisem, Kraków 1885)
kościół św. Filipa i Jakuba na (na pomarańczowo) na Planie Kołłątajowskim z 1785 r.
ciąg kamienic w północnej pierzei ul. Filipa z fasadą obecnego kościoła św. Wincentego
kościół św. Filipa i Jakuba (na pomarańczowo) na Planie Kołłątajowskim z 1785 r.; powyżej Rynek Kleparski, ulica Szlak to obecna ul. Warszawska (Stare mapy Krakowa i okolic)
ciąg kamienic w północnej pierzei ul. Filipa z fasadą obecnego kościoła św. Wincentego

Bibliografia

  • Andrzej Haratym, Kraków (z miastami Kazimierzem i Kleparzem oraz przedmieściami i najbliższą okolicą) [w:] Mirosław Nagielski, Krzysztof Kossarzecki, Łukasz Przybyłek, Andrzej Haratym, Zniszczenia szwedzkie na terenie Korony w okresie potopu 1655–1660, Warszawa 2015, s. 325–373.
  • Katarzyna Hodor, Założenia cmentarne w krajobrazach Krakowa, „Architektura. Czasopismo Techniczne”, z. 7, rok 109 (2012), s. 280–286.
  • Dariusz Niemiec, Archeologia w badaniach nad średniowiecznymi miastami Ziemi Krakowskiej (mszps, praca doktorska w Instytucie Archeologii UJ, Kraków 2009).
  • Zbigniew Beiersdorf, Kleparz [w:] Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta, red. J. Wyrozumski, Kraków 2007 (Biblioteka Krakowska, nr 150), s. 427–454.
  • Michał Rożek, Urbs celeberrima. Przewodnik po zabytkach Krakowa, Kraków 2006.
  • Karolina Grodziska, Dwieście lat krakowskiej nekropolii [w:] Cmentarz Rakowicki w Krakowie, Kraków 2003 („Krakowska Teka Konserwatorska”, t. III), s. 11–42.
  • Marian Myszka, Dawne cmentarze Krakowa w świetle badań archeologicznych [w:] Cmentarz Rakowicki w Krakowie („Krakowska Teka Konserwatorska”, t. III), Kraków 2003, s. 121–143.
  • Iwona Kęder, Wojciech Kęder, Kościoły nieistniejące [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 450–451.
  • Świętego Filipa, ulica [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 970.
  • Dzieje Krakowa, red. Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, t. II: Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, Kraków w wiekach XVI–XVIII, Kraków 1994.
  • Dzieje Krakowa, red. Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, t. I: Jerzy Wyrozumski, Kraków do schyłku wieków średnich, Kraków 1992.
  • Jan Kracik, Konfederaci barscy w Krakowie. Nieznany diariusz wydarzeń 1768 roku, „Rocznik Krakowski”, t. LVI: 1990, s. 149–159.
  • Michał Rożek, Nie istniejące kościoły Krakowa, „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej”, 1983 (R. 33), s. 95–120.
  • Maria Borowiejska-Birkenmajerowa, Kształt średniowiecznego Krakowa, Kraków 1975.
  • Danuta Rederowa, Studia nad wewnętrznymi dziejami Krakowa porozbiorowego (1796–1809). Część I: Zagadnienia urbanistyczne, „Rocznik Krakowski”, t. 34: 1957, z. 2, s. 62–178.
  • Janina Dzikówna, Kleparz do 1528 roku, Kraków 1932 (Biblioteka Krakowska, nr 74).
  • Stanisław Tomkowicz, Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów. Ich nazwy i zmiany postaci, Kraków 1926 (Biblioteka Krakowska, nr 63–64).
  • Piotr Jacek (Hiacynt) Pruszcz, Kleynoty stołecznego miástá Krakowa, albo koscioły, y co w nich iest widzenia godnego y znácznego, przez Piotra Hiacyntha Prvszcza, krotko opisane, Powtornie záś z pilnośćią przeyźrzáne, y do druku z additámentem nowych Kośćiołow y Relikwii S. podane, z pozwoleniem Zwierzchnośći Duchowney, Kraków 1745.
  • Przewodnik abo kościołów krakowskich krótkie opisanie wydany w 1603 z widokami Krakowa, którego już nie ma, opr. Justyna Kiliańczyk-Zięba, Kraków 2002.
  •  

    2000–2020 Grzegorz Bednarczyk

    Materiały z tej strony są objęte prawami autorskimi – zajrzyj do informacji na ten temat.