nieistniejące kościoły Krakowa

kościół św. Michała

Kościół św. Michała znajdował się na wzgórzu wawelskim, na dzisiejszym zewnętrznym dziedzińcu zamkowym. Okoliczności jego powstania, jego funkcja oraz pierwotny kształt są dość niepewne. Według Jana Długosza kościół został wzniesiony za panowania Bolesława Chrobrego. Według niego miał być pierwotnie drewniany, a murowaną budowlę (gotycką, z cegły) wzniósł dopiero Kazimierz Wielki w 1355 r.

Stwierdzenie Długosza o pierwotnie drewnianej świątyni dało asumpt Adolfowi Szyszko-Bohuszowi do tezy (podtrzymywał ją później Klemens Bąkowski), jakoby kościół św. Michała był pierwszą krakowską katedrą - tymczasową, drewnianą, poświęconą w 1001 r. i pełniącą tę funkcję w czasie budowy murowanej katedry. Szyszko-Bohusz przypuszczał też, że kościół św. Michała mógł pełnić ponownie funkcje katedry w okresie między zniszczeniem pierwszej murowanej katedry wskutek najazdu czeskiego w 1038 r. a budową nowej, hermanowskiej. Potwierdzeniem tego miał być fakt, że świątynie o wezwaniu św. Michała były stawiane często na miejscu dawnych miejsc kultu pogańskiego (na dodatek kościół znajdował się na niewielkim wzniesieniu, jest też tradycja o sądach książęcych sprawowanych w XIII w. przy kościele). Już wcześniej pojawiały się też spekulacje (tak Tadeusz Wojciechowski), że kościół św. Michała (drewniany) mógł być najstarszą świątynią na Wawelu (z racji wezwania), być może sięgającą czasów wielkomorawskich. Henryk Łowmiański uważał, że to przy kościele św. Michała ok. 970 r. powołano słowiańskie biskupstwo z Prohorem (Prokulfem) na czele, podlegające metropolitom bułgarskim.

Przekaz Długosza o pierwotnie drewnianym kościele został jednak podważony w trakcie badań archeologicznych w połowie XX w.: w latach 1958-1962 r. odkryto dwa fragmenty muru romańskiego w tym rejonie (niewielkie resztki fundamentu wykonanego w technice opus spicatum bezpośrednio pod pozostałościami gotyckimi, a także narożnik z bloków piaskowca na południe od kościoła gotyckiego). Pozwoliło to Andrzejowi Żakiemu na wysunięcie hipotezy, że istniał murowany, romański kościół św. Michała; zinterpretował on fragment muru bezpośrednio pod kościołem gotyckim jako część murowanego ogrodzenia cmentarza przykościelnego, na co mogą wskazywać liczne pochówki w tej okolicy, a mur obok reliktów gotyckiego kościoła jako pozostałość prostokątnej, romańskiej świątyni. Taki kościół romański mógł popaść w ruinę, a w efekcie tego być rozebrany na przełomie XIII i XIV w. i zastąpiony drewnianym, wspominanym przez Długosza. Z kolei Jerzy Hawrot przedstawił teorię o istnieniu jeszcze wcześniejszego kościoła przedromańskiego, którego reliktem miał być mur uznany przez Żakiego za fragment ogrodzenia cmentarnego.

Pierwsza wzmianka w źródłach pisanych o kościele św. Michała pochodzi z 1148 r. - jest wymieniony w bulli papieża Eugeniusza III w sprawie uposażenia biskupstwa włocławskiego. Z bulli tej wiadomo, że istniało przy kościele zgromadzenie kanonickie. Z 1264 r. z kolei pochodzi dokument Bolesława Wstydliwego, w którym rozporządza on o uposażeniu kolegiaty (dotychczasowe, na które składały się dwie jatki, trzy parcele i dochód z karczem, zostało zastąpione rekompensatą pieniężną z czynszów miejskich, co miało związek z mającą miejsce kilka lat wcześniej lokacją Krakowa). W 1296 r. mowa jest o domu biskupim przy kościele, co dało asumpt Zbigniewowi Pianowskiego do spekulacji o pełnieniu przez świątynię funkcji kaplicy dworu biskupiego.

W 1355 r. powstał gotycki kościół z fundacji Kazimierza Wielkiego (odrestaurowany później w pierwszej połowie XVII w. staraniem biskupa Jakuba Zadzika). Był zbudowany z cegły, na planie prostokąta, z przylegającym od wschodu kwadratowym prezbiterium z wielobocznym zamknięciem i z zakrystią przy ścianie północnej (nad nią mogły znajdować się mieszkania kanoników). Korpus nawowy świątyni, jak wynika z akt wizytacji biskupa Konstantego Szaniawskiego z 1732 r., wspierał się na usytuowanym centralnie filarze. Kościół zwieńczony był sygnaturką. Kościół cieszył się szczególną powagą, a jego probostwo uważane było za dostojeństwo. Istniał zwyczaj przychodzenia tutaj do komunii w Wielki Czwartek.

W XVIII w. kościół podupadł (już w aktach wizytacji z 1711 r. wspomina się, że jest w złym stanie), a po przejęciu Wawelu przez wojska austriackie stał się bezużyteczny. W 1798 r. miał służyć za magazyn siana. W 1802 r. księżna Izabela Czartoryska przeprowadziła w zrujnowanym kościele poszukiwania, wydobywając z gruzów m.in. trzy obrazy ołtarzowe. Został zburzony wraz z sąsiednim kościołem św. Jerzego w latach 1803-1804 na mocy dekretu z 1803 roku, jego wyposażenie sprzedano na licytacjach (odbywały się w 1803 i 1807 r., część sprzętów miała trafić do parafii unickiej św. Norberta).

Na początku XX w. pojawiła się koncepcja odbudowy kościoła (wraz z sąsiednim, także nieistniejącym kościołem św. Jerzego). Obejmował ją projekt wawelskiego Akropolis autorstwa Stanisława Wyspiańskiego i Władysława Ekielskiego. Kościół św. Michała był w niej pomyślany jako budowla gotycka, nawiązująca do paryskiej Sainte-Chapelle. Akropolis nie zostało jednak zrealizowane. Obecnie o istnieniu kościoła przypominają murki na trawniku dziedzińca wawelskiego, oddające zarys fundamentów gotyckiej świątyni - wykonane w latach 60. XX w. Z tego kościoła pochodzi także obraz mistrza Jerzego "Zwiastowanie" z 1517 r. (dawna centralna część tryptyku; skrzydła ołtarza mają się znajdować u św. Krzyża), a także tablica upamiętniająca Karola Ferdynanda Wazę, oba w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie. Materiał z rozbiórki miał trafić na przebudowę zachodniego skrzydła pałacu królewskiego, prowadzoną przez Austriaków w celu urządzenia tam lazaretu.

makieta domniemanego romańskiego kościoła św. Michała, wystawa Wawel Zaginiony
makieta gotyckiego kościoła św. Michała, wystawa Wawel Zaginiony
makieta domniemanego romańskiego kościoła św. Michała, wystawa "Wawel Zaginiony"
makieta gotyckiego kościoła św. Michała, wystawa "Wawel Zaginiony"
kościół św. Michała (na pomarańczowo) na Planie Kołłątajowskim z 1785 r.
rzut kościała św. Michała na planie Wawelu z czasów Augusta II
kościół św. Michała (na pomarańczowo) na Planie Kołłątajowskim z 1785 r.; poniżej katedra i zamek królewski (Stare mapy Krakowa)
rzut kościoła św. Michała na planie Wawelu z czasów Augusta II (Wawel. Atlas planów, widoków i zdjęć architektonicznych z XVII, XVIII i XIX wieku, tabl. 3)
zarysy fundamentów kościoła św. Michała
zarysy fundamentów gotyckiego kościoła św. Michała

Bibliografia

  • Paweł Dettloff, Niezrealizowane plany odbudowy zabytków Krakowa, "Rocznik Krakowski", t. 77: 2011, s. 89-100.
  • Dariusz Niemiec, Archeologia w badaniach nad średniowiecznymi miastami Ziemi Krakowskiej (mszps, praca doktorska w Instytucie Archeologii UJ, Kraków 2009).
  • Janusz Firlet, Zbigniew Pianowski, Wawel do roku 1300 [w:] Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta, red. J. Wyrozumski, Kraków 2007 (Biblioteka Krakowska, nr 150), s. 45-66.
  • Jerzy Wyrozumski, Lokacja czy lokacje Krakowa na prawie niemieckim? [w:] Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta, red. J. Wyrozumski, Kraków 2007 (Biblioteka Krakowska, nr 150), s. 121-151.
  • Ryszard Skowron, Przemiany w zabudowie miasteczka wawelskiego w okresie od XIV do XX wieku [w:] Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta, red. J. Wyrozumski, Kraków 2007 (Biblioteka Krakowska, nr 150), s. 67-88.
  • Iwona Kęder, Wojciech Kęder, Kościoły nieistniejące [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 450-451.
  • Dzieje Krakowa, red. Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, t. II: Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, Kraków w wiekach XVI-XVIII, Kraków 1994.
  • Zbigniew Pianowski, Sedes regni principales. Wawel i inne rezydencje piastowskie do połowy XIII wieku na tle europejskim ("Architektura", monografia 178), Kraków 1994.
  • Stanisław Szczur, Misja cyrylo-metodiańska w świetle najnowszych badań [w:] Chrystianizacja Polski południowej. Materiały sesji naukowej odbytej 29 czerwca 1993 roku, Kraków 1994 (Rola Krakowa w Dziejach Narodu, Nr 13), s. 7-23.
  • Andrzej Żaki, Kraków wiślański, czeski i wczesnopiastowski [w:] Chrystianizacja Polski południowej. Materiały sesji naukowej odbytej 29 czerwca 1993 roku, Kraków 1994 (Rola Krakowa w Dziejach Narodu, Nr 13), s. 41-71.
  • Gerard Labuda, Czeskie chrześcijaństwo na Śląsku i w Małopolsce w X i XI wieku [w:] Chrystianizacja Polski południowej. Materiały sesji naukowej odbytej 29 czerwca 1993 roku, Kraków 1994 (Rola Krakowa w Dziejach Narodu, Nr 13), s. 73-98.
  • Zbigniew Pianowski, Najstarsze kościoły na Wawelu [w:] Chrystianizacja Polski południowej. Materiały sesji naukowej odbytej 29 czerwca 1993 roku, Kraków 1994 (Rola Krakowa w Dziejach Narodu, Nr 13), s. 99-119.
  • Dzieje Krakowa, red. Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, t. I: Jerzy Wyrozumski, Kraków do schyłku wieków średnich, Kraków 1992.
  • Zbigniew Pianowski, Z dziejów średniowiecznego Wawelu, Kraków - Wrocław 1984.
  • Michał Rożek, Nie istniejące kościoły Krakowa, "Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej", 1983 (R. 33), s. 95-120.
  • Tadeusz Dobrowolski, Sztuka Krakowa, Kraków 1978 (wyd. V).
  • Maria Borowiejska-Birkenmajerowa, Kształt średniowiecznego Krakowa, Kraków 1975.
  • Danuta Rederowa, Studia nad wewnętrznymi dziejami Krakowa porozbiorowego (1796-1809). Część I: Zagadnienia urbanistyczne, "Rocznik Krakowski", t. 34: 1957, z. 2, s. 62-178.
  • Klemens Bąkowski, Kraków przed lokacją z roku 1257, Kraków 1955 (Biblioteka Krakowska, nr 88).
  • Adolf Szyszko-Bohusz, Z historji romańskiego Wawelu. Pierwsza katedra krakowska, "Rocznik Krakowski", t. 19: 1923, s. 1-23.
  • Adolf Szyszko-Bohusz, Rotunda świętych Feliksa i Adaukta (Najśw. Panny Maryi) na Wawelu, "Rocznik Krakowski", t. 18: 1919, s. 52-80.
  • Stanisław Tomkowicz, Wawel, t. 1: Zabudowania Wawelu i ich dzieje, "Teka Grona Konserwatorów Galicyi Zachodniej", t. IV: 1908, s. 1-465.
  • Feliks Kopera, O kościołach na Wawelu, "Rocznik Krakowski", t. 8: 1906, s. 51-67.
  • Klemens Bąkowski, Kronika krakowska 1796-1848, Część 1: Od r. 1796 do 1815, Kraków 1905 (Biblioteka Krakowska, nr 27).
  • Tadeusz Wojciechowski, Kościół katedralny w Krakowie, Kraków 1900.
  • Piotr Jacek (Hiacynt) Pruszcz, Kleynoty stołecznego miástá Krakowa, albo koscioły, y co w nich iest widzenia godnego y znácznego, przez Piotra Hiacyntha Prvszcza, krotko opisane, Powtornie záś z pilnośćią przeyźrzáne, y do druku z additámentem nowych Kośćiołow y Relikwii S. podane, z pozwoleniem Zwierzchnośći Duchowney, Kraków 1745.
  • Przewodnik abo kościołów krakowskich krótkie opisanie wydany w 1603 z widokami Krakowa, którego już nie ma, opr. Justyna Kiliańczyk-Zięba, Kraków 2002.
  •  

    2000-2014 Grzegorz Bednarczyk

    Materiały z tej strony są objęte prawami autorskimi - zajrzyj do noty na ten temat.