świątynie innych wyznań

Obok kościołów istniało przez wieki w Krakowie wiele świątyń innych wyznań - przede wszystkim synagog, służących licznej społeczności żydowskiej, ale i - w okresie reformacji - zbór protestancki (nie wspominając o cerkwiach - lecz w tym celu służyły istniejące do dziś kościoły). Spośród tych wiele było takich, które nie przetrwały do naszych czasów.

zbór ewangelicki

Protestantyzm pojawił się w Krakowie bardzo szybko. Już w 1520 r. król Zygmunt Stary zakazywał sprowadzania ksiąg Lutra, a w 1525 r. oficjalnie oskarżano pierwszych mieszczan o błędy religijne. Organizowanie się protestantów przybrało na sile w latach 40-tych i 50-tych XVI w., wtedy też rozpoczęto regularne odprawianie nabożeństw ewangelickich (w różnych miejscach - ogrodach, prywatnych domach). W 1569 r. powstał cmentarz ewangelicki na Wesołej, zaś w 1571 r. po długich staraniach otwarto świątynię, zwaną Brogiem. Istniała ona przy dzisiejszej ul. św. Jana. Historia Brogu była bardzo burzliwa i krótka - kilkakrotnie plądrowany, został podpalony i ostatecznie zniszczony podczas tumultu antyprotestanckiego w 1591 r. Plac pozostał własnością zboru jeszcze kilkadziesiąt lat, jednak odbudowy świątyni nie dokonano, a na tym miejscu wkrótce postawiono kościół bernardynów, tzw. Na Żłóbku (więcej o historii Brogu - p. » kościół NMP na Żłóbku). Siedziba krakowskiego zboru po tych wydarzeniach przeniesiona została poza Kraków, aż do początku XIX w., kiedy przekazano mu kościół św. Marcina przy ul. Grodzkiej (o który protestanci starali się zresztą już w XVI w.).

Warto też wspomnieć o kaplicy ariańskiej. Do formalnego wyłonienia się arianów z krakowskiego zboru doszło w 1562 r., arianie mieli się odtąd zbierać w domu Stanisława Cikowskiego, który stał na dzisiejszym rogu ulic św. Tomasza i Szpitalnej. Drewniany budynek rozebrano podczas rozruchów w 1591 r. (tych samych, podczas których zniszczono Bróg). Na tym miejscu postawiono kościół karmelitów św. Tomasza.

synagogi

Gmina żydowska w Krakowie istniała już najprawdopodobniej w XI w. Niewiele jednak wiemy o jej początkach, a informacje, jakie przynoszą nam źródła pisane oraz archeologiczne pozwalają nam pisać bliżej o jej organizacji dopiero w odniesieniu do późnego średniowiecza. Z badań dotyczących tego okresu pochodzą też świadectwa istnienia dwóch synagog, służących gminie żydowskiej, zlokalizowanej wówczas na terenie dzisiejszego kwartału uniwersyteckiego (obecne ulice Św. Anny, Jagiellońska, Gołębia) - synagogi wznosiły się w miejscu dzisiejszego Collegium Nowodworskiego (siedziby CM UJ). Trzecia synagoga znajdowała się w okolicy pl. Szczepańskiego, gdzie również istniało skupisko osadnicze Żydów - powiększyło się ono znacząco w XV w. na skutek rozbudowy Akademii Krakowskiej po jej odnowie z 1400 r. i związanym z tym wykupywaniu nieruchomości żydowskich w dzisiejszym kwartale uniwersyteckim.

Pod koniec XV w. rozpoczęło prężnie się rozwijać miasto żydowskie usytuowane we wschodniej części miasta Kazimierz (w 1494 r. pożar strawił okolice kościoła św. Szczepana i król Jan Olbracht wydzielił te tereny dla Żydów, choć ich osadnictwo pojawiło się tam już wcześniej) - tam też zaczęły powstawać synagogi. Wiele z istniejących synagog nie służy dzisiaj celom sakralnym. W ich budynkach swoje siedziby mają instytucje kulturalne, muzea, pracownie konserwacji zabytków...

budynek Collegium Nowodworskiego postawiony na miejscu dawnych synagog, widok od południowego wschodu

2000-2010 Grzegorz Bednarczyk

Materiały z tej strony są objęte prawami autorskimi na » licencji Creative Commons - zajrzyj do » noty na temat praw autorskich.