Nieistniejące kościoły Krakowa |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Kościół św. Michała i św. Józefa (św. Michała, karmelitów bosych)Kościół ten, wraz z klasztorem karmelitów bosych, powstał na początku XVI w. przy ówczesnych murach obronnych miasta, od ich wewnętrznej strony (w bezpośrednim sąsiedztwie założenia znajdowała się Baszta Murarzy, zwana wcześniej Legacką). Karmelici przybyli do Krakowa ok. 1605 r., a pierwszy ich klasztor znalazł się na Wesołej (z kościołem Niepokalanego Poczęcia NMP, do dzisiaj istniejącym i zwanym zwyczajowo kościołem św. Łazarza). Pragnęli jednak siedziby w bezpieczniejszym miejscu, w mieście. Kościół i klasztor św. Michała powstały na miejscu tzw. „malowanego dworu” Tęczyńskich (podarowanego karmelitom przez Andrzeja Tęczyńskiego w 1610 r.), hospicjum należącego do benedyktynów tynieckich (oddanego karmelitom dzięki zakupowi na rzecz benedyktynów innego domu w Krakowie przez wojewodę krakowskiego Mikołaja Zebrzydowskiego) i łaźni miejskiej (oddanej przez magistrat). Karmelici pozyskali też fragmenty ogrodów kapituły krakowskiej. Wspomniany „malowany dwór” Tęczyńskich wzniesiony został tutaj przed 1573 r., wcześniej na tym miejscu znajdował się dwór Gniewosza z Dalewic z końca XIV w., wzniesiony na miejscu jednego z zespołów obronnych funkcjonujących przy północnych narożnikach Okołu. Być może to w tym miejscu znajdowało się wcześniej znane ze źródeł castrum Konrada Mazowieckiego, które ten miał postawić u ujścia Rudawy do Wisły podczas walk o tron książęcy w Krakowie w 1246 r. XX-wieczne badania archeologiczne wykazały pod zabudowaniami dawnego klasztoru relikty dawnych fortyfikacji, być może jednej z bram średniowiecznego Okołu. Budowę kościoła rozpoczęto w 1611 r., karmelici bosi zamieszkali tutaj w 1617 r., a konsekracja świątyni przez biskupa krakowskiego Jakuba Zadzika miała miejsce 26 października 1636 r. Pomocą finansową przy budowie kościoła posłużył m.in. Stanisław Lubomirski, a projektantem założenia był prawdopodobnie związany z nim Maciej Trapola (autor m.in. projektu kościoła w Wiśniczu Nowym). Było to jedno z największych założeń sakralnych powstałych w tym okresie w Krakowie. Sam kościół znajdował się na rogu dzisiejszych ulic Poselskiej i Senackiej, był jednonawowy, z transeptem. Po bokach nawy głównej zamiast naw bocznych znajdowało się po parze połączonych przejściami kaplic (ołtarze znajdowały się też w ramionach transeptu). Od strony klasztoru znajdowała się empora. Fasada z głównym wejściem do kościoła ozdobionym marmurowym portalem z tablicą dedykacyjną znajdowała się od wschodu, tj. od strony ul. Senackiej (dawniej zwanej w zachodniej części ulicą św. Michała, podczas gdy obecną ul. Poselską zwano ulicą św. Józefa). W murach węższego, prostokątnego prezbiterium umieszczono w XVII w. m.in. epitafia biskupa łuckiego Andrzeja Gembickiego i biskupa krakowskiego Piotra Gembickiego. Pod transeptem znajdowały sie krypty. Za ołtarzem był ukryty chór zakonny. Od zachodu i południa do kościoła przylegał klasztor. Wśród jego zabudowań stała dzwonnica, do dziś zachowana. Główny ołtarz wykonano z czarnego marmuru dębnickiego i umieszczono w nim obraz przedstawiający św. Michała pędzla zapewne Tomasza Dolabelli. W ramionach transeptu znajdowały się ołtarze św. Teresy i św. Józefa. W tym ostatnim ołtarzu w 1669 r. znalazł się obraz św. Józefa (autorstwa rzymskiego karmelity, Łukasza od św. Karola), wówczas też powołano popularne bractwo pod jego wezwaniem (ok. 1690 r. podniesione do rangi arcybractwa). Obraz otoczono powszechnym kultem i podczas wojny północnej radni miejscy Krakowa ogłosili św. Józefa patronem miasta. Zostało to ogłoszone 11 maja 1715 r., gdy w uroczystej procesji obraz niesiono wokół Rynku. Dzień opieki św. Józefa stał się miejskim świętem. Karmelici przez cały okres istnienia klasztoru prowadzili tutaj studium teologiczne, tu też mieściły się władze polskiej prowincji zakonu. W 1631 r. przeniesiono tu oratorium akademickie, które jednak już w 1643 r. trafiło do kaplicy przy gimnazjum Nowodworskiego. W 1787 r. prymas Michał Poniatowski przeniósł tu karmelitów z Wesołej (ich tamtejsze zabudowania oddał szarytkom, w klasztorze utworzył szpital św. Łazarza, a kościół zamienił na szpitalną kaplicę). W 1797 r. karmelici zostali i stąd usunięci przez władze austriackie (zakonnicy przenieśli się do Czernej koło Krzeszowic). W gmachu poklasztornym znalazło się więzienie (zwane później zwyczajowo przez cały okres jego istnienia więzieniem św. Michała). Kościół początkowo służył jako miejsce nabożeństwa dla więźniów, jednak popadał w coraz większą ruinę. Zamknięto go w latach 1832–1835, a w 1872 r. jego budynek ostatecznie zburzono (znajdował się w kiepskim stanie, z popękanym sklepieniem) i postawiono na tym miejscu nowe pomieszczenia sądu (część murów wykorzystano); także gmach poklasztorny rozbudowano i przebudowano. Więzienie działało w tych budynkach przez cały okres zaborów, międzywojenny, było też wykorzystywane przez Niemców podczas II wojny światowej i władze komunistyczne w pierwszych latach powojennych. W 1954 budynek przekazano Muzeum Archeologicznemu, później znalazło tutaj też siedzibę Muzeum Geologiczne (w dobudowanej wówczas części gmachu), oba funkcjonujące do dzisiaj. Wiele elementów wyposażenia dawnego kościoła św. Józefa i św. Michała znalazło się później w innych świątyniach krakowskich. Do kościoła franciszkanów, zniszczonego wielkim pożarem miasta w 1850 r. w czasie jego odnowy przeniesiono od św. Michała cztery marmurowe ołtarze umieszczone w nawie głównej, ołtarz do kaplicy Matki Boskiej Bolesnej, ambonę, krucyfiks w transepcie (dawniej w chórze zakonnym karmelitów), wykorzystano też posadzkę. Słynący cudami krucyfiks znalazł się w kościele kapucynów (pełnili posługę duszpasterską w więzieniu św. Michała). Do kościoła św. Katarzyny na Kazimierzu trafił ołtarz św. Teresy (znajduje się w nawie północnej), a do kościoła w Jaworznie ołtarz św. Józefa. Epitafia przeniesiono do kościoła bernardynów na Stradomiu. Obraz patrona Krakowa św. Józefa umieszczono w kościele karmelitów bosych przy ul. Rakowickiej. Gmachy muzealne, choć przebudowane, zachowały w swych murach substancję klasztorną, m.in. można odnaleźć portal jednej z dawnych kaplic kościelnych (Św. Krzyża).
Bibliografia
2000–2026 Grzegorz Bednarczyk Materiały z tej strony są objęte prawami autorskimi – zajrzyj do informacji na ten temat. |
» Nieistniejące kościoły Krakowa:
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
