architektura cerkwi bukowińskich

Architetkura cerkwi bukowińskich wywodzi się z architektury bizantyjskiej - twórcy z tego kręgu ściągali tutaj m.in. za rządów Stefana Wielkiego, przyciągnięci jego sławą pogromcy Turków wobec słabnącego oporu na ziemiach należących niegdyś do Bizancjum. Co prawda najstarsza z murowanych świątyń tego regionu, » cerkiew Bogdana w Rădăuţi, naśladująca zachodni model bazylikowy, nosi wyraźne ślady wpływów romańskich (docierających tu za pośrednictwem Polski, Siedmiogrodu i Węgier), to wzorem dla architektury mołdawskiej stała się jednak niepozorna » cerkiew Wszystkich Świętych z Seretu, zbudowana również w XIV w., w kontekście architektonicznym pozostająca w kręgu bizantyjskim. Zbudowana ona została na planie trójkonchowym - tj. wydłużonego prostokątu, od strony wschodniej zakończonego apsydą ołtarzową (główną), w sąsiedztwie której na północnym i południowym boku prostokąta znajdują się apsydy boczne. Dzięki temu plan świątyni nawiązuje do planu krzyża, a biorąc pod uwagę samo pomieszczenie nawy (naos) - do typowo bizantyjskiego schematu krzyża greckiego (równoramiennego). Źródeł takich trójkonchowych, kopułowych naw szukać możemy w architekturze świątyń na górze Athos (Megiste Laura), bliższych zaś terytorialnie nawiązań - w serbskich cerkwiach kopułowych na planie krzyża (Ravanica) i wołoskich cerkwiach trójkonchowych (» Cozia). Oprócz nawy, w zachodniej części świątyni znajduje się mniejsze przednawie (pronaos), połączone z nawą jedynie niewielkimi drzwiami. Ten schemat stał się podstawą architektury mołdawskiej, powtarzany i rozwijany przez następne stulecia. Uzupełniony o niektóre zachodnie elementy widoczne w » Rădăuţi, a powtarzane w późniejszych budowlach - gotyckie przypory, cokoły, kamieniarka obramowań okien i drzwi. Modelowy przykład takiej cerkwi stanowi cerkiew monastyru » Neamţ z końca XV w. (ufundowana przez Stefana Wielkiego, znajdująca się poza Bukowiną). Na niej wzorowali się późniejsi władcy, choć nie można twierdzić, że mamy do czynienia z produkcją seryjną. Podobieństwa nie oznaczają stereotypowości - każda z cerkwi charakteryzuje się nowymi rozwiązaniami i własnymi osobliwościami (zarówno architektonicznymi, jak i dotyczącymi dekoracji, zwłaszcza malarskiej). Szczególnie wyróżnia się późna (XVII-wieczna) cerkiew » monastyru Dragomirna, innowacyjna, odchodząca od stylu mołdawskiego w kierunku wzorów armeńskich czy gruzińskich.

Cerkwie omawiane tutaj są orientowane - zbudowane wzdłuż osi wschód-zachód, częścią ołtarzową zwrócone ku wschodowi. Podłużne, o wymiarach kilkudziesiąt na kilkanaście metrów, składają się z kilku pomieszczeń, pomiędzy którymi przechodzi się niewielkimi drzwiami (w kilku wypadkach podziały te są tylko zasygnalizowane, np. » Rădăuţi, » Dragomirna). Główne pomieszczenia, zawsze występujące, to nawa (od strony wschodniej, forma nawiązująca do krzyża greckiego) i przednawie (na zachód od nawy, często na planie kwadratu). W nawie wyodrębniona jest część ołtarzowa, obejmująca apsydę główną (wschodnią), oddzielona od reszty świątyni ikonostasem. W każdym wypadku cerkiew od strony wschodniej zamknięta jest apsydą. Od strony zachodniej natomiast normą jest zamknięcie proste (wyjątki to » Dragomirna i » Bălineşti). Poza apsydą ołtarzową nawa wzbogacona jest o dwie dodatkowe apsydy boczne - północną i południową - przez co cerkwie zyskują plan trójkonchowy (trójlistny, koniczyny). W dość licznych wyjątkach mamy do czynienia z pseudo-apsydami, które są zaznaczone tylko od wewnątrz, zaś od zewnątrz ukryte w grubości muru (np. » Arbore czy inne cerkwie z ostatnie okresu panowania Stefana Wielkiego), bądź - rzadziej - zamaskowane szerokimi, płaskimi występami murów (» Slatina, » "biała cerkiew" w Baia). Pomiędzy przednawiem i nawą może znajdować się komora grobowa (grobniţa) - oddzielne pomieszczenie służące jako miejsce pochówku najczęściej fundatora i/lub jego rodziny (np. » Suceviţa, » Moldoviţa, » Probota, » Humor) - rozwiązanie to pierwszy raz pojawia się w monastyrze » Neamţ w 1497 r., a na Bukowinie jest stosowane od I połowy XVI w. (wcześniej za miejsce pochówku takich osób służyło najczęściej przednawie). Komora grobowa bywa często niższa od pozostałych pomieszczeń - w uzyskanym w ten sposób miejscu ponad komorą umieszczany jest skarbiec (tainiţa). Oświetlenie naturalne świątyni jest niezmiernie skąpe - zapewniają je niewielkie i nieliczne okienka w ścianach oraz w ewentualnej wieży.

Oprócz nawy, przednawia i komory grobowej, cerkwie często posiadają prostokątne przedsionki (narthex, exonarthex, pridvor), zamykające świątynie od strony zachodniej. Aż do czasów Stefana Wielkiego cerkwie ograniczały się do dwóch pomieszczeń (np. » Siret, » "biała cerkiew" w Baia, » Pătrăuţi) - przedsionki w cerkwiach z tych czasów pochodzą z późniejszych dobudów (np. » Rădăuţi, » Voroneţ). Pierwszą innowacją w tym zakresie było przedłużenie ścian północnej i południowej w kierunku zachodnim i utworzenie w ten sposób specyficznej, głębokiej, otwartej niszy (» Arbore i » Reuseni, obie cerkwie zbudowano w latach 1503-04). Większość późniejszych cerkwi posiada już natomiast przedsionki, choć w różnych formach. Mamy więc otwarte przedsionki arkadowe (np. » Humor, » Moldoviţa, a także wyjątkowe rozwiązanie w » Pârhăuţi), przedsionki zabudowane o dużych oknach (np. » Putna, » Slatina, » Probota, » Suceviţa) oraz przedsionki całkowicie zabudowane - o niewielkich okienkach (np. dobudowane przedsionki w » Voroneţ i » Rădăuţi). Oprócz tego w niektórych świątyniach występują dodatkowe ganki, dodawane po jednym lub obu bokach świątyni (» Suceviţa, » Bălineşti, » Râşca, » monastyr św. Jana w Suczawie). Wejście do cerkwi zwykle nie znajduje się na ścianie zachodniej, ale na północnej i/lub południowej, przy zachodnich ich krańcach (wyjątek to np. » Pătrăuţi).

Mury cerkwi z racji ich funkcji obronnych oraz stosowanych technik budowlanych są bardzo grube, od zewnątrz często wzmacnione przyporami na wzór gotycki (nawiązanie do architektury zachodniej i » cerkwi w Rădăuţi). Od zewnątrz ściany są dekorowane niszami. W przypadku cerkwi niemalowanych z zewnątrz podłużne płytkie nisze mogą obejmować cały obwód świątyni (np. » Sfântu Ilie, » Putna). Częściej jednak spotykamy się z umieszczeniem takich podłużnych, wąskich, płytkich nisz tylko na powierzchni zewnętrznej absyd (również tych malowanych, np. » Humor, » Probota, » Moldoviţa), przy jednoczesnym pozostawieniu na całym obwodzie świątyni rzędu czy dwóch niewielkich (krótkich i przez to proporcjonalnie szerszych), często głębszych nisz pod samym dachem. Mamy też do czynienia z przypadkami, gdy nisze występują tylko na apsydach (np. » Siret, » Pătrăuţi) lub tylko pod dachem na całym obwodzie (np. » Baia, » Dragomirna, » Volovăţ). Są też cerkwie w ogóle pozbawione takich nisz (np. » Arbore, » Reuseni, » Râşca). Innym sposobem dekoracji ścian zewnętrznych (w praktyce przed okresem malowania ścian zewnętrznych, czyli przed latami 30-tymi XVI w.) była dekoracja ceramiczna - kolorowe, emaliowane płytki czy cegły, często pod dachem, także wokół okien (np. » Siret, » cerkiew św. Demetriusza w Suczawie). Uwagę przyciąga też kamieniarka obmurowań okien i drzwi - nawiązująca do gotyckich, a potem i renesansowych wzorów zachodnich (wiązana m.in. z tzw. portalami długoszowymi z Polski).

Część cerkwi zwieńczona jest wieżami wznoszącymi się ponad nawą (na skrzyżowaniu osi wschód-zachód oraz osi absyda północna-absyda południowa). Ich obecność wiązana jest często z osobą fundatora - zazwyczaj były stawiane w cerkwiach fundowanych przez panujących. Wieże wznoszą się na systemie pendentywów, opartym na trzech kwadratach obróconych względem siebie o 45 stopni, często posiadają gwieździste bazy (taki styl sklepień nazywamy stylem mołdawskim, zapoczątkowany został w » Pătrăuţi, tam jednak wieża posiada jeszcze bazę kwadratową). Nad każdą częścią cerkwi wznoszą się w podobny sposób skonstruowane kopuły, niewidoczne jednak od zewnątrz, bowiem ukryte w dachu (wyjątek to przede wszystkim » cerkiew Bogdana). Dachy są zaokrąglane na końcach, wysokie i strome, daleko wystające poza ściany monastyru (rozwiązanie to uchroniło freski przez zniszczeniem). W miejscu, gdzie wznosi się wieża, dachy się urywają - dzięki temu wieża wydaje się być wyższa, widzimy ją bowiem odsłoniętą niemal od poziomu wierzchołka ścian, a w praktyce nad cerkwią wznosi się dzięki temu kilka osobnych dachów.

Założenie monastyrów jako takich całkowicie odpowiada schematowi bizantyjskiemu (tak wyraźnemu szczególnie na górze Athos) - wolno stojąca świątynia otoczona czworobokiem murów obronnych z narożnymi wieżami i przylegającymi do tychże murów od wewnątrz pozostałymi zabudowaniami.

2000-2010 Grzegorz Bednarczyk

Materiały z tej strony są objęte prawami autorskimi na » licencji Creative Commons - zajrzyj do » noty na temat praw autorskich.