historia Bukowiny

Bukowina to kraina historyczna położona pomiędzy Karpatami Wschodnimi a środkowym Dniestrem, w północnej części historycznej Mołdawii. Dzisiaj podzielona jest pomiędzy Ukrainę (część północna z Czerniowcami) i Rumunię (część południowa z Suczawą), przy czym w granicach rumuńskich znajduje się dawna kolebka państwa mołdawskiego, zaś po przeciwnej stronie granicy dawne centrum Bukowiny austriackiej. W starożytności i wczesnym średniowieczu swoje ślady zostawili tutaj Dakowie, wędrowali tędy Celtowie, Goci, Awarowie, osiedlali się też Słowianie. Od X w. sięgały tutaj wpływy książąt ruskich (kijowskich, potem halickich), konkurujących ze zmiennym szczęściem z Połowcami, Pieczyngami, wreszcie Tatarami... W XIV w. miejsce Tatarów zajęli Węgrzy. W tym czasie zaczęła się rodzić państwowość mołdawska, zaczął ją kształtować wojewoda Dragosz, którego osadził tutaj król węgierski po wyprawie na Tatarów, a za jej ostatecznego twórcę uważa się Bogdana I, wygnanego z Maramuresz wojewodę króla węgierskiego, zbuntowanego przeciw swojemu suwerenowi, który po kilku latach walk uzyskał niezależność na tym terenie. Kolebką państwa mołdawskiego była więc właśnie Bukowina - pierwsze siedziby hospodarów to Baia (zwana wówczas Mołdawią - to właśnie stąd pochodzi nazwa państwa), Radowce, Seret, wreszcie (od końca XIV w.) Suczawa. Z trudem uzyskana niezależność nie była możliwa do utrzymania na dłuższą metę ze względu na położenie młodego kraju - pomiędzy rywalizującymi potęgami Polski i Węgier. Jego słabości dopełniały walki wewnętrzne, a także interwencje wołoskiego sąsiada (przy czym tu Mołdawia nie pozostawała dłużna). W końcu XIV w. Mołdawia znalazła się pod zwierzchnictwem polskim. Rozkwit państwa nastąpił w pierwszej połowie XV w., pod rządami Aleksandra Dobrego - uporządkował państwo politycznie i administracyjnie, nastąpił wzrost gospodarczy głównie dzięki tranzytowym szlakom handlowym biegnącym przez ten teren. Wtedy też jednak pojawił się nowy, potężny uczestnik gry o opanowanie tego terenu - Imperium Osmańskie. Gdy w 1457 r. wstąpił na tron Stefan Wielki, najwybitniejszy z hospodarów mołdawskich, musiał on lawirować między trzema potęgami - z niezłym zresztą, przez długi czas, skutkiem (liczne zwycięstwa nad Wołochami, Polakami, Węgrami, Turkami). Jednak już za jego panowania Mołdawia musiała uznać zwierzchnictwo tureckie - kilkakrotne próby jego zrzucenia (podejmowane m.in. przez hospodara Piotra Raresza w I połowie XVI w.) przynosiły co najwyżej krótkotrwałe efekty. W połowie XVI w. przeniesiono siedzibę hospodarską z Suczawy do położonych w dolnej części Mołdawii Jassów. Był to wyraz rosnącego uzależnienia Mołdawii od Stambułu, oznaczało to też spadek znaczenia w ramach państwa mołdawskiego Bukowiny. W 1574 r. ostateczną klęskę próbując walczyć z Turkami poniósł hospodar Jan Srogi. Mołdawia stała się już tylko niemal bezwolną marionetką sąsiednich mocarstw - w międzyczasie upadły Węgry, ale swoje interesy próbowali teraz realizować tutaj Kozacy, a od początku XVIII w. w bezpośrednim sąsiedztwie pojawiły się potęgi Austrii i Rosji. Wpływy polskie zaznaczyły się w trakcie panowania dynastii Mohyłów na przełomie XVI i XVII w. Tereny Mołdawii (w tym Bukowiny) były często teatrem działań wojennych (m.in. wojny polsko-tureckiej 1620-21, wypraw kozackich po powstaniu Chmielnickiego, wypraw Jana III Sobieskiego 1686-91 czy wojny rosyjsko-tureckiej 1710-11). Turcja słabła, w efekcie w 1775 r. zmuszona była odstąpić Bukowinę Austriakom - ci wymusili to w zamian za zachowanie neutralności podczas wojny turecko-rosyjskiej. Niemal zapomniana nazwa "Bukowina" pojawiła się zresztą wówczas w podobnym kontekście jak Galicja - miała uwiarygodnić historycznie austriackie żądania do tego terenu. W 1812 r. z kolei Rosjanie po pokonaniu Turków przejęli obok Besarabii również Chocim, położony na północnych rubieżach Bukowiny. Bukowina pod rządami wiedeńskimi była jednym z najbardziej zacofanych krajów monarchii habsburskiej (do 1849 stanowiła część Galicji, potem osobny kraj koronny, od 1861 posiadający własny sejm krajowy). Pod rządami Habsburgów (poczynając jeszcze od końca XVIII w.) pojawiło się tutaj polskie osadnictwo. Po pierwszej wojnie światowej w wyniku rozpadu Austro-Węgier Bukowina znalazła się w granicach Rumunii, ale pretensje do niej zgłaszała również Rosja radziecka. W 1940 r. Związek Radziecki zagarnął północną część Bukowiny. Ustalona wówczas granica obowiązuje do dzisiaj (choć w latach 1941-1944 Bukowina ponownie dzięki hitlerowskim Niemcom przyłączona była do Rumunii).

genealogia pierwszych hospodarów mołdawskich

Poniżej przedstawiam bardzo uproszczoną tablicę genealogiczną hospodarów mołdawskich XIV-XVI w. (pomijając wielu mniej znaczących władców), a więc z okresu, gdy powstała większość opisywanych tutaj na stronie obiektów. Daty przy nazwiskach oznaczają okres panowania.

postaci z historii Mołdawii, związane z malowanymi monastyrami

św. Jan Nowy z Suczawy - uznawany jest za patrona Bukowiny i Mołdawii. Jego żywoty przetkane są wydarzeniami cudownymi, typowymi dla hagiografii. Miał zginąć śmiercią męczeńską w 1330 r. w miejscowości Cetatea Alba (Białogród, Akerman) wydany przez Wenecjanina, kapitana statku, którym podróżował z rodzinnego Trapezuntu. Usłyszawszy o cudach związanych z męczennikiem hospodar mołdawski Aleksander Dobry zadecydował o sprowadzeniu jego ciała do Suczawy, co nastąpiło w 1402 r. Szczątki początkowo złożono w » cerkwi Mirăuţi, skąd w XVI w. przeniesiono do » monastyru pod jego wezwaniem. W końcu XVII w. relikwie wywiózł z Suczawy Jan III Sobieski - przebywały w Żółkwi niemal sto lat, gdy po rozbiorach cesarz Józef II zadecydował o ich zwrocie.

Bogdan I - uznawany jest za twórcę państwa mołdawskiego. Był namiestnikiem króla węgierskiego w Maramureszu, tj. krainie położonej po drugiej stronie Karpat, na północ od Siedmiogrodu. Zbuntował się przeciwko władcy i został zmuszony do opuszczenia swego władztwa - ok. 1359 r. przez karpackie przełęcze przeszedł do Bukowiny. Tutaj nadal realizował plany usamodzielnienia się. Walczył z następcami wojewody Dragosza, rezydujących w Baia. Ostatecznie zdołał ich pokonać i objął samodzielną władzę w Mołdawii. Jego następcą był jego syn Latcu. Ufundował w swej stolicy » cerkiew Bogdana.

Piotr Muşat - hospodar mołdawski, syn Małgorzaty Pięknej. Władzę w Mołdawii objął w 1375 r. Wówczas też powstały pierwsze mołdawskie insygnia władzy ze srebrną koroną. W 1387 r. uznał zwierzchnictwo króla polskiego Władysława Jagiełły. Pogodził ze sobą tradycję Bogdana oraz Dragosza. Jego siedzibą początkowo było miasto Seret, ale przeniósł się do Suczawy. Prowadził szeroką akcję fundacyjną, przede wszystkim budując twierdze - w » Suczawie, Schei, Serecie oraz Chocimiu. Był również fundatorem cerkwi koronacyjnej w Suczawie - » Mirăuţi. Zmarł w 1391 r., tron mołdawski odziedziczył wówczas jego brat Roman.

Aleksander Dobry - władał Mołdawią w latach 1400-1432. Po krótkotrwałym zamieszaniu objął rządy w Suczawie jako następca swego ojca Romana Muşata. Pod jego panowaniem Mołdawia uzyskała solidną polityczną organizację, dbał też o rozwój gospodarczy kraju. Zintensyfikował przede wszystkim wymianę handlową z miastami polskimi i siedmiogrodzkimi, co możliwe było dzięki zajęciu przez Mołdawian portu czarnomorskiego Kilia. Jako wasal Polski prawdopodobnie wspomagał króla Jagiełłę podczas wojen z Zakonem Krzyżackim (choć pod koniec życia zwrócił się w stronę dążącej do usamodzielnienia się Litwy i Zakonu Krzyżackiego). Sprowadził do swojej stolicy ciało św. Jana Nowego i był fundatorem licznych cerkwi, za jego czasów powstała prawosławna metropolia mołdawska (1401, efekt kilkunastoletnich starań). Niezmiernie korzystny dla kraju okres skończył się wraz z jego śmiercią - Mołdawia pochłonięta została walkami o tron hospodarski pomiędzy jego spadkobiercami. Pochowany został w ufundowanym przez siebie w 1402 r. monastyrze w Bystrzycy (niedaleko » Neamţ).

Stefan Wielki - najwybitniejszy władca Mołdawii. Był wnukiem Aleksandra Dobrego, a synem hospodara Bogdana II. Po zamordowaniu ojca w 1451 r. (przez stryja Piotra Arona) opuścił Mołdawię i schronił się w Siedmiogrodzie, potem w Wołoszczyźnie. Dzięki pomocy hospodara wołoskiego w 1457 r. pokonał zabójcę ojca i samemu objął tron w Suczawie. Gdy w 1465 r. odzyskał na rzecz Mołdawii Kilię, doczekał się wyprawy odwetowej króla węgierskiego Macieja Korwina (1467 r.) - Stefan pokonał go jednak w bitwie pod Baią. Angażował się także w konflikty polityczne Wołoszczyzny i Krymu (pokonał Tatarów pod Lipnikiem), co ostatecznie doprowadziło do wyprawy tureckiej na Mołdawię, którą Stefan powstrzymał w bitwie pod Vaslui w 1475 r. Jednak nawet zawarte w obliczu narastającego zagrożenia przymierze z Węgrami nie uchroniło go od porażki w walkach z kolejną (rok późniejszą) ekspedycją turecką. Zdołał jednak uchronić się od konieczności uznania zwierzchnictwa sułtana, a nawet ponownie wyprawił się na Wołoszczyznę. Prawdziwą porażkę przyniósł mu rok 1484, kiedy Turcy zdobyli ważne porty: Kilię i Białogród. Wobec tego faktu Stefan złożył hołd królowi polskiemu, nie doczekawszy się jednak realnej pomocy, zawarł w 1486 r. pokój z Turcją, zgadzając się płacić haracz sułtanowi. Obrócił się wówczas przeciwko Polsce, zacieśniając stosunki z Moskwą i Krymem. Efektem tego była porażka wyprawy Jana Olbrachta na Mołdawię w 1497 r. Stefan Wielki (zwany też Świętym, jako że kościół prawosławny uznał go za świętego) zmarł w 1504 r. Namacalne ślady jego władzy to jego niezmiernie liczne fundacje - przede wszystkim monastyr » Putna, który planował jako nekropolię dynastii (sam został właśnie tu pochowany).

Luca Arbore - był jednym z najważniejszych współpracowników Stefana Wielkiego i znaczącą osobą na jego dworze w ostatnim okresie jego rządów, dowódcą twierdzy suczawskiej (m.in. w 1497 r. dowodził jej obroną przed wojskami Jana Olbrachta). Był także doradcą syna i następcy Stefana - Bogdana Ślepego. Po śmierci tego ostatniego (1517 r.) został oficjalnym opiekunem małoletniego syna Bogdana - Stefaniţy. Ten, po dojściu do pełnoletności, nakazał w 1523 r. ściąć możnego bojara wraz z jego dwoma synami. Dziedzictwem Luki Arbore jest cerkiew w » Arbore, stanowiąca też jego mauzoleum.

Piotr Rareş - zwany w Polsce Petryłą, był nieślubnym synem Stefana Wielkiego. Objął tron mołdawski w 1527 r. Był zręcznym politykiem, jednak jego dążenie do usamodzielnienia Mołdawii, wyrwania jej spod wpływów sąsiadów, doprowadziło najpierw do klęski pod Obertynem w starciu z wojskami polskimi, a ostatecznie do wielkiej wyprawy tureckiej w 1538 r. i zrzucenia go z tronu. Po trzech latach tym razem to Piotr wykorzystał pomoc turecką i wrócił na stolec hospodarski. Nie ustawał w staraniach o zrzucenie osmańskiej zwierzchności, jednak bez skutku. Zmarł w 1546 r. Z czasów jego panowania pochodzą pierwsze wspaniałe malowidła zewnętrzne cerkwi bukowińskich. Pierwszą nimi pokrytą była cerkiew monastyru » Probota, który Petryła sobie upodobał i gdzie został pochowany.

Aleksander Lapuşneanu - był wnukiem Stefana Wielkiego, nieślubnym synem hospodara Bogdana III Ślepego. Panował w Mołdawii w latach 1552-1561 oraz 1564-1568. Był jednym z ostatnich hospodarów, którzy próbowali przywrócić Mołdawii przyzwoitą rangę w stosunkach międzynarodowych. Początkowo próbował walczyć z Turkami, jednak nie otrzymując znikąd pomocy, musiał z tego zrezygnować i ostatecznie podporządkować się sułtanowi. W 1561 r. opozycja bojarska zrzuciła go z tronu - po powrocie nań rozprawił się z bojarami oraz przeniósł stolicę państwa, już ostatecznie, do » Jass. Mimo wielkich kłopotów starał się ożywić kulturalne tradycje epoki Stefana Wielkiego i Piotra Raresza. Pochowany został w ufundowanym przez siebie monastyrze » Slatina. Jest fundatorem także cerkwi wołoskiej we Lwowie.

Mohyłowie - ród mołdawski, posiadający także polskie szlachectwo. W 1595 r. kanclerz i hetman Jan Zamoyski osadził na tronie w Suczawie Jeremiego Mohyłę. Został on usunięty przez Michała Walecznego w 1599 r., ale rok później Zamoyski pokonał tego ostatniego - na tron mołdawski wrócił Jeremi Mohyła, a jego brat Szymon został hospodarem wołoskim. Po wygnaniu z Wołoszczyzny i śmierci Jeremiego, Szymon został jego następcą w Mołdawii, po nim zaś hospodarem mołdawskim został syn Jeremiego Konstantyn. Został on usunięty w 1612 r., jednak magnaci polscy jeszcze przez kilka lat starali się usadowić w Suczawie kolejnych przedstawicieli rodu w celu umocnienia swoich wpływów. Okres rządów Mohyłów odznaczał się silnymi wpływami polskimi w Mołdawii. Byli oni fundatorami ostatniego z malowanych monastyrów - » Suceviţa. Obok hospodarów z rodu tego pochodziło dwóch znamienitych duchownych - metropolita mołdawski Jerzy oraz słynny prawosławny metropolita kijowski Piotr Mohyła (syn Szymona).

Anastasie Crimca - syn kupca, początkowo został mnichem w monastyrze Putna, a potem metropolitą mołdawskim (na początku XVII w.). Był jedną z najbardziej wykształconych osób swego czasu na tym terenie. Był wspaniałym artystą, przede wszystkim kaligrafem i miniaturzystą. Pozostawił po sobie kilka pięknie iluminowanych ksiąg, które można podziwiać w muzeum ufundowanego przez niego monastyru » Dragomirna, przy którym założył także szkołę dla miniaturzystów i kopistów.

2000-2010 Grzegorz Bednarczyk

Materiały z tej strony są objęte prawami autorskimi na » licencji Creative Commons - zajrzyj do » noty na temat praw autorskich.