romańskie kościoły Rumunii

Choć kultura rumuńska w dużej części kształtowała się pod wpływem wzorów bizantyjskich, a więc i dominuje tam architektura wywodząca się z tego kręgu (choć por. » cerkiew Bogdana), znaleźć tam można również pomniki architektury opartej na wzorcach zachodnich. Znajdują się one w Siedmiogrodzie, który przez wieki stanowił część świata łacińskiego, a nie greckiego. Budowli romańskich znaleźć tam jednak zbyt wiele nie można - skok cywilizacyjny tego regionu miał miejsce w momencie, gdy powoli sztuka romańska zaczynała ustępować miejsca gotyckiej. Kilka jednak wspaniałych świątyń z tego okresu, które zawdzięczamy przenoszącym się tutaj Sasom, dotrwało do naszych czasów - wiele następnych, o których tu nie wspominam, zawiera w swych murach również romańskie pierwiastki...

Alba Iulia (Gyulafehérvár, Weissenburg)

Istniejąca dzisiaj późnoromańska katedra św. Michała nie jest pierwszą świątynią, która istniała w tym miejscu. Już zapewne w X w. postawiono tutaj murowaną rotundę (jednoapsydową). Ta zastąpiona została romańską bazyliką, zbudowaną w II połowie XI w., zniszczoną jednak w czasie najazdu mongolskiego w 1241 r. Po tej katastrofie, która ogromnie dotknęła cały Siedmiogród, rozpoczęto wznoszenie obecnego kościoła. Budowę ukończono do końca XIII w. (mimo katastrofy z 1277 r.), przebudowę przeprowadzono już w pierwszej połowie XIV w. Wieża powstawała od XIV do XVII w., a niewielki szczyt fasady zachodniej - w wieku XVIII. W XVI i XVII w. świątynia służyła protestantom, powróciła jednak w ręce katolików w 1700 r.
Jest to jeden z najcenniejszych zabytków Siedmiogrodu. Katedra zbudowana została na planie krzyża łacińskiego (trójnawowy korpus, prezbiterium, transept, zamykające nawy apsydy). Jeszcze w trakcie budowy, zmieniono plany i przedłużono prezbiterium. Zachodnia fasada jest nietypowo oflankowana tylko jedną, południową wieżą - północnej nigdy nie zbudowano. Ciekawe jest rozwiązanie portalu, który miał się znajdować między wieżami, głęboko cofniętego w stosunku do fasady kościoła. Zbudowany z udziałem mistrzów francuskich kościół nosi już ślady gotyku, jednak dostrzec można oryginalną romańską kamieniarkę z piękną niekiedy ornamentyką. Szczególnie warta uwagi jest płaskorzeźba przedstawiająca św. Michała z XIII w. Od północy przylega do kościoła renesansowa kaplica Lazoniusa z początku XVI w.
Warto zwrócić uwagę na "polski" akcent w katedrze - znajdujące się w Kaplicy Królewskiej nagrobki Izabeli Jagiellonki (córki Zygmunta Starego) i jej syna Jana Zygmunta Za/polyi (ozdobione m.in. herbami Polski i Węgier). W katedrze (w nawie południowej) znajdują się też nagrobki przedstawicieli rodu Hunyady, m.in. Jana Hunyady'ego, namiestnika węgierskiego po śmierci Władysława Warneńczyka i ojca króla Macieja Korwina (nagrobek ozdobiony jest scenami jego walk z Turkami).

zachodnia fasada katedry w Alba Iulia

Cisnădie (Nagydisnód, Heltau)

Znajduje się tutaj zbudowany na przełomie XII i XIII w. romański kościół św. Walpurgii, zbudowany w formie romańskiej bazyliki. W XV w. przystosowany został do celów obronnych poprzez dodanie podwójnej linii murów obronnych, a także wzniesienie ponad prezbiterium i skrzydłami transeptu czterech obrnnych pięter - zaburzając w ten sposób romańską bryłę kościoła. Nad całością dominuje potężna pojedyncza wieża obronna nad fasadą zachodnią z wąskimi otworami strzelniczymi, a w górnej partii - biforiami.

Cisnădioara (Kisdisnód, Michelsberg)

Na wzgórzu ponad wsią wznosi się pochodzący z początków XIII w. romański kościół św. Michała, co ważne - do dziś zachowany w zasadzie w pierwotnym stanie. Kościół nie jest budowlą specjalnie efektowną. Jest dość krótki i stosunkowo szeroki, z kwadratowym prezbiterium. Zarówno prezbiterium, jak i nawy boczne zamknięte są od wschodu apsydami. Wnętrze, bardzo surowe, nakryte jest stropem. Kościół nie posiada wież (nie wiadomo - nigdy nie wzniesionych, czy też zburzonych). Jedyne elementy dekoracji zawiera portal zachodni - schodkowy, objęty ślepymi arkadami. Mur otaczający kościół wzniesiono już w drugiej połowie XIII w.

Densus

We wsi tej wznosi się jedna z najbardziej niezwykłych cerkwi rumuńskich. Przyporządkowanie jej do stylu romańskiego nie jest oczywiste, ponieważ nawiązuje również do centralnych wzorów wschodnich (por. » cerkiew książęca w Curtea de Argeş). Zbudowana została z wtórnie użytych bloków kamiennych, pochodzących z rozbiórki antycznego miasta Ulpia Traiana-Sarmisegetusa, prawdopodobnie w XIII w. Wznosi się na planie kwadratu, z półkolistą apsydą od wschodu. W centrum nawy znajdują się cztery filary na rzucie kwadratu, na których wznosi się centralnie ustawiona, wysoka wieża, zwężająca się ku górze. W XIV i XV w. dodano przybudówki (m.in. zakrystię), a także ozdobiono wnętrze cerkwi freskami. Wewnątrz znaleźć mozna pozostałości fresków z połowy XV w.

Herina (Harina, Mönchsdorf)

Znajduje się tutaj, położony malowniczo pośród wzgórz, chyba najpiękniejszy kościoł romański w Rumunii. Wzniesiony został w połowie XIII w. Jest to kamienna bazylika z czteroprzęsłowym korpusem nawowym, emporami ponad nawami bocznymi, a także westwerkiem z przedsionkiem i emporą główną. Westwerk wieńczą dwie wieże. Nawy rozdzielone są poprzez arkady wsparte na filarach - naprzemiennie - okrągłych i wielobocznych. Pod apsydą znajduje się romańska krypta. Uwagę przyciąga też zachodni, schodkowy portal.

bryła westwerku kościoła w Herina

Strei (Zekufalva)

Miejscowa malutka cerkiew została zbudowana najprawdopodobniej w XIII w. Mimo związku z greckim chrześcijaństwem, w swej architekturze powtarza najprostsze rozwiązania romańskiej architektury Zachodu (być może pierwotnie była to świątynia katolicka). Zbudowana - podobnie jak cerkiew w Densus - z materiału pochodzącego z ruin rzymskich budowli, składa się z prostokątnej nawy i małego kwadratowego prezbiterium - od zachodu wznosi się zaś wieża z biforiami. Cenne malowidła wewnętrzne pochodzą z XIV w. Wśród romańskich elementów dekoracyjnych można wskazać portal wejściowy, biforia, sklepienie krzyżowe prezbiterium.

cerkiew w Strei

Viscri (Szászfehéregyháza, Deutschweißkirch)

Wznoszący się w centrum wsi piękny kościół ewangelicki z racji swych białych ścian nazywany jest "białym kościołem" - od tego określenia również pochodzą nazwy miejscowości. Malutki, salowy i bezwieżowy kościółek zbudowali tutaj Szeklerzy. Na początku XIII w. osadnicy sascy dodali do niego masywną wieżę (w kolejnych stuleciach, dla wzmocnienia obronności budowli, otoczona została ona dwoma pasami obwarowań z wieżami). Warto zwrócić uwagę na chrzcielnicę, wykonaną z kapitela kolumny pierwotnego kościółka.

2000-2010 Grzegorz Bednarczyk

Materiały z tej strony są objęte prawami autorskimi na » licencji Creative Commons - zajrzyj do » noty na temat praw autorskich.